|
پس از هر مداخله خارجی، یکی از پرتکرارترین وعدهها «دموکراسی»
است؛ مفهومی جذاب، اخلاقی و جهانشمول که کمتر کسی میتواند
آشکارا با آن مخالفت کند. اما تجربه دهههای اخیر، از
خاورمیانه تا آمریکای لاتین، نشان میدهد که دموکراسیِ برآمده
از مداخله، اغلب بیش از آنکه واقعیت باشد، توهمی سیاسی
است.
این مقاله نه دموکراسی را نفی میکند و نه ارزش آن را زیر سؤال
میبرد. پرسش اصلی این است:
چرا دموکراسی، وقتی از بیرون تحمیل یا شتابزده اجرا میشود،
اغلب شکست میخورد؟
و این پرسش برای ایرانیان، با توجه به تجربه تاریخیشان،
اهمیتی دوچندان دارد.
۱-
دموکراسی: نظام سیاسی یا فرآیند اجتماعی؟
یکی از خطاهای بنیادین در سیاست خارجی قدرتهای بزرگ، تقلیل
دموکراسی به یک «نظام سیاسی قابل نصب» است؛ گویی میتوان با
تغییر قانون اساسی، برگزاری انتخابات، یا حذف یک رژیم،
دموکراسی را برقرار کرد.
اما در واقعیت، دموکراسی پیش از آنکه یک ساختار حقوقی باشد،
یک فرآیند اجتماعی و فرهنگی طولانیمدت است. این فرآیند
شامل:
نهادهای مستقل، فرهنگ مصالحه سیاسی، پذیرش
قواعد بازی، تحمل مخالف، و مهمتر از همه، آمادگی جامعه برای
پذیرش هزینههای آن است.
وقتی این زیرساختها وجود نداشته باشند، انتخابات میتواند به
ابزار مشروعیتبخشی به اقتدارگرایی جدید بدل شود، نه به آزادی.
۲-
تجربه جهانی: انتخابات بدون نهاد، آزادی بدون ثبات
نمونههای شکست دموکراسی تحمیلی فراواناند.
در عراق پس از
۲۰۰۳،
انتخابات برگزار شد، اما نهادهای مستقل شکل نگرفتند. نتیجه،
سیاست هویتی، فساد گسترده و خشونت فرقهای بود. در لیبی، سقوط
رژیم قذافی بدون ساختار جایگزین، کشور را به مجموعهای از
قدرتهای محلی و شبهنظامی تبدیل کرد. در افغانستان، بیست سال
تلاش برای ساخت دولت دموکراتیک، بدون ریشه اجتماعی پایدار، با
فروپاشی سریع نظام همراه شد.
در همه این موارد، دموکراسی نه بهعنوان یک خواست درونی، بلکه
بهعنوان پروژهای خارجی مطرح شد. و همین امر، آن را از
درون تهی کرد.
۳-
ایران: دموکراسی، تجربهای ناتمام و گسسته
برای ایران، مسئله پیچیدهتر است. ایران تجربههای محدودی از
سیاست پارلمانی، قانون اساسی و مشارکت سیاسی داشته است، اما
این تجربهها همواره ناتمام و گسسته ماندهاند.
کودتای
۱۳۳۲
نهتنها یک دولت را سرنگون کرد، بلکه به جامعه پیام داد که
مسیر اصلاحات قانونی و دموکراتیک، در برابر اراده قدرتهای
خارجی، شکننده است. نتیجه آن، تضعیف تدریجی سیاست نهادمند و
تقویت نگاه رادیکال به تغییر بود.
پس از آن، ثبات اقتدارگرایانهای شکل گرفت که فضای تمرین
دموکراسی را از بین برد. احزاب مستقل حذف شدند، اپوزیسیون
قانونی از میان رفت و دین و ایدئولوژی به تنها زبان اعتراض
تبدیل شد. در چنین فضایی، جامعه فرصت یادگیری تدریجی سیاست
دموکراتیک را از دست داد.
۴ـ
انقلاب
۵۷:
انقلاب علیه استبداد، نه تمرین دموکراسی
انقلاب
۱۳۵۷،
بیش از آنکه یک انقلاب دموکراتیک باشد، انفجاری علیه انسداد
سیاسی بود. جامعهای که تجربه مصالحه، رقابت قانونی و
انتقال مسالمتآمیز قدرت را نداشت، ناگهان با خلأ قدرت مواجه
شد.
در این خلأ، سازمانیافتهترین و ایدئولوژیکترین نیرو، یعنی
اسلام سیاسی، دست بالا را یافت. نه به این دلیل که اکثریت
جامعه برنامه روشنی برای حکومت دینی داشت، بلکه به این دلیل که:
دیگر نهادها حذف شده بودند، سیاست مدرن
تمرین نشده بود، و تهدید خارجی به ابزاری برای بسیج ایدئولوژیک
بدل شد.
دموکراسی، بار دیگر، قربانی شتاب، هیجان و فقدان زیرساخت شد.
چرا دموکراسی پس از انقلاب
۵۷
جان نگرفت؟
این مبحث مهم و قابل توجهای میباشد که نیاز به بررسی وسیعتری
دارد، بخصوص که انقلاب دیگری را در پیش داریم. به همین منظور
در این مرحله فهرست وار اشاره کوتاهی به به عوامل اصلی آن
کرده و به عنوان بخشی از فعالیتهای کمیته دموکراسی انجمن
اعضای کنگره ایرانیان در آینده به آن خواهیم پرداخت . همزمان
این نکته را باید در نظر داشته باشیم که دموکراسی نه محصول نیت
خیر است و نه نتیجه سقوط یک رژیم؛ بلکه برآیند آمادگی جامعه،
فرهنگ سیاسی، و نهادهای پایدار است. درک این واقعیت، شرط لازم
هر گفتوگوی جدی درباره آینده ایران است.
باید پذیرفت که انقلاب
۵۷
بیش از آنکه «انقلاب برای دموکراسی» باشد، انقلاب علیه یک
وضعیت بود. نفی گذشته جایگزین تعریف دقیق آینده شد.
دموکراسی نیازمند صبر تاریخی، سازش اجتماعی و نهادسازی تدریجی
است؛ عناصری که در تبوتاب انقلاب و بحرانهای پس از آن قربانی
شتاب، هیجان و اضطرار شدند.
۱- نبود نهادهای دموکراتیک پیشینی
۲- مرکزیت یافتن ناخواسته روحانیت بهعنوان تنها نیروی منسجم
۳- تقدم امنیت و بقا بر آزادی
۴- ابهام مفهومی در خودِ خواست دموکراسی
۵- مطلقسازی تهدید خارجی
۵-
دموکراسی تحمیلی و واکنش جامعه: مسئله مشروعیت
یکی از مشکلات اساسی دموکراسی تحمیلی، فقدان مشروعیت
اجتماعی است. وقتی جامعه احساس کند که تغییر سیاسی حاصل
فشار یا اراده خارجی است، حتی اگر نتیجه ظاهراً «دموکراتیک»
باشد، با بیاعتمادی مواجه میشود.
در چنین شرایطی:
نیروهای اقتدارگرا از «دشمن خارجی» برای
مشروعیتبخشی استفاده میکنند، مخالفان داخلی به «وابستگی»
متهم میشوند، و جامعه بهجای مشارکت فعال، به انتظار یا
انفعال سوق داده میشود.
این چرخه، دموکراسی را از درون تهی میکند.
۶-
مسئلهای دشوار برای ایرانیان امروز
برای بخشی از جامعه ایرانی، بهویژه در شرایط فشار اقتصادی و
سیاسی، مداخله خارجی بهعنوان «راه میانبر» تصور میشود. اما
تاریخ نشان میدهد که هیچ میانبری برای دموکراسی وجود
ندارد.
دموکراسی نیازمند:
هزینهدادن، صبر تاریخی، و پذیرش مسئولیت
جمعی است.
اگر جامعهای بیش از آزادی، به دنبال «راحتی» باشد، اگر مهاجرت
را بهجای اصلاح ترجیح دهد، و اگر دموکراسی را بدون پرداخت
هزینه بخواهد، نتیجه، بار دیگر توهم خواهد بود، نه واقعیت.
انقلاب
۱۳۵۷
در غیاب نهادهای دموکراتیک و رهبری جمعی، به تمرکز قدرت
انجامید؛ امروز نیز خیزش جدیدی در ایران در حال شکلگیری است
که بخشی از آن با طرح رهبری رضا پهلوی، بار دیگر پرسش
نهادسازی، آمادگی اجتماعی و آینده دموکراسی را بهطور جدی پیش
روی ما قرار میدهد.
جمعبندی: دموکراسی، نه هدیه است و نه نسخه وارداتی
دموکراسی نه با بمب میآید، نه با تحریم ساخته میشود و نه با
تغییر رژیم تضمین میگردد. دموکراسی محصول فرآیندهای درونی،
تجربه تاریخی و آمادگی اجتماعی است.
برای ایران، درس اصلی روشن است:
نه استبداد داخلی منجی است، نه مداخله خارجی.
دموکراسی، اگر قرار است پایدار باشد، باید از دل جامعه، با همه
هزینهها و دشواریهایش، زاده شود.
این نتیجهگیری، ما را مستقیماً به مقاله چهارم میرساند:
درسهایی از تاریخ انقلاب ایران؛ نقش اسلام سیاسی، مطلقسازی
تهدید خارجی، و پیامدهای آن برای جامعه ایرانی. |
